همانطور که از نام این علم مشخص است شاخه ای از علم بزرگ فیزیک است . این علم به بررسی ذرات ساختاری جهان می پردازد و به ما می گوید که این ذرات چگونه با هم در کنش و واکنش هستند . این علم تحقیق هایی بر روی ذرات زیر اتمی و ساختار آنها نیز دارد . این تحقیقات توسط شتاب دهنده های بزرگ صورت می گیرد .

 قبل از بحث در مورد تقسیم بندی ذرات بنیادی باید چند نکته ی خاص در مورد این ذرات توجه کنیم ؛ به نکات زیر توجه کنید:

 اسپین

 اسپین می تواند به این صورت شرح داده شود که « اسپین میزان حرکت زاویه ای یک ذره است » . حرکت زاویه ای یکی از واقعیت هایی است که در دل ذره جای دارد و یکی از خواص آن به شمار می آید ، مانند : جرم یک ذره . اسپین اندازه ی حرکت در تمام مراحل درحرکت و انرژی ثابت به نظر می رسد .

میزان اسپین می تواند به صورتهای زیر باشد :

1- اگر اسپین یک ذره صفر باشد ذره قادر است در یک حالت بماند spin = 0

 2- اگر اسپین ذره  یک دوم باشد ذره می تواند در دو حالت بماند spin = 1/2

 3- اگر اسپین ذره یک باشد آنگاه ذره می تواند در سه حالت بماند spin = 1

 4 – اگر اسپین ذره دو باشد آنگاه ذره قادر است در پنج حالت بماند  spin = 2

 برای مثال فرمیون ها ( دسته ای از ذره ها هستند که در بخشهای بعدی در مود آنها به بحث خواهیم پرداخت ) دارای اسپین یک دوم هستند spin = 1/2             

رنگ

خاصیت دیگری که از ذرات بنیادی به نمایش در می یاید ویژگی است که به رنگ معروف است . این خاصیت در کوارکها تعریف می شود ( در قسمت های بعدی در مورد کوارک ها بحث می کنیم ) از این جهت کوارک ها را به سبز و قرمز و آبی دسته بندی می کنند . ممکن است در ذهن شما این موضوع تداعی شود که واقعا" این موضوع در مورد کوارک ها صدق می کند ، اما این تفکری نا آگاهانه است ، این تقسیم بندی از لحاظ بار آنها است . می دانیم که هر ذره ی آزاد در طبیعت رنگ سفید دارد ، هرچند که کوارک ها به طور آزاد یافت نمی شوند .

پاد ماده و ذرات مجازی  

هر ذره دارای ذره ای مشابه خود ولی با  بار مخالف خود است که ضد ذره یا پاد ذره نام می گیرد . برای مثال بار الکترون منفی است ولی ذره ای همانند الکترون وجود دارد که پوزیترون نامیده می شود و بار آن بر خلاف الکترون است یعنی مثبت است . پاد ماده یک اصطلاح است و هر دو این ذرات ماده هستند . حال ممکن است که بگوئیم  در این صورت پروتونی داریم در بخش تقسیم بندی ذرات متوجه پاسخ  این سؤال خواهید شد .

براساس اصل عدم قطعیت مکانیک کوانتوم خلاء هیچ گاه به طور مطلق خالی نیست بلکه در آن ذرات و پاد ذراتی وجود دارد که مجازی هستند و قابل رؤیت نیستند پس این فضا به طور % 100 خالی نیست .

تقسیم بندی ذرات بنیادی

  حال که مقدمه ای از بعضی خواص ذرات را دریافتیم می توانیم آنها را تقسیم بندی کنیم . ذرات به طور کلی به دو دسته فرمیون ها  Fermions     یا ماده سازها و بوزون ها Bosons   و یا ذرات حمل کننده ی نیرو تقسیم می شوند. همانطور از نام فرمیون ها بر می آید در ساختن ماده نقش دارند . فرمیون ها خود به دو دسته ی کوارک ها Quarcks   و لپتون ها Lepton    تقسیم می شوند . در اینجا خاصیت اسپین را به یاد آورید ؛ تمام فرمیون ها دارای اسپین یک دوم هستند. 

 Fermions have spin 1/2                               

حال به شرح کوارک ها که خود دسته ای از فرمیون ها هستند می پردازیم . کوارک ها خود به 6 دسته تقسیم می شوند که عبارتند از :

1- کوارک up  یا بالا : این کوارک جرمی معادل 0/004 GeV/c²     دارد و بار الکتریکی آن دو سوم است   . charge = 2/3

2- کوارک down   یا پائین : این کوارک جرمی معادل   GeV/c² 0/08   دارد و بار آن منفی یک سوم است

 . charge = -1/3  

3- کوارک  charm  یا افسون : این کوارک جرمی معادل 1/5 GeV/c²    است و باری در حدود دو سوم دارد charge = 2/3

4- کوارک strange   یا عجیب : این کوارک جرمی برابر با 0/15 GeV/c²   دارد و بار آن منفی یک سوم است charge = -1/3

5- کوارک top  یا سر : این کوارک جرمی معادل   176 GeV/c²    دارد و بارش برابر دو سوم است charge = 2/3 

6- کوارک  bottom   یا زیر : این کوارک جرمی برابر با 4/7 GeV/c²   دارد و بار الکتریکی آن برابر منفی یک سوم است

charge = -1/3

این اطلاعات در جدول زیر قابل مشاهده است

همانطور که می دانیم کوارک ها ذرات سازنده ی نوکلئون ها ( نوترون ها و پروتون ها ) هستند . اما از میان این شش نوع کوارک فقط دو نوع از آنها که بالا و پائین هستند در ساختمان نوکلئون ها هستند . برای مثال یک نوترون از یک کوارک بالا و دو کوارک پائین ساخته شده است . حالا که ما اطلاعات بار کوارک ها را داریم می توانیم ثابت کنیم که یک نوترون خنثی است .

2/3 – 1/3 – 1/3 = 0                                                                         

پس بار نوترون خنثی است

به طور کلی ذراتی که از کوارک ساخته می شوند به هادرون نام دارند .  ذراتی که از کوارک تشکیل شده به شرح زیر هستند

1- مزون ها Mesons

   این ذرات از دو کوارک تشکیل شده اند . و ناپایدار هستند . پیون ها و کاوون ها از این دسته اند برای مثال یک پیون از یک آنتی کوارک پائین و یک کوارک بالا ساخته شده است

2- باریون ها  Baryons

   این ذرات از سه کوارک تشکیل شده اند مانند پروتون ها و نوترون ها . یک پروتون از دو کوارک بالا و یک کوارک پائین تشکیل شده است

3- به تازگی گفته می شود که ذره ای پنج کوارکی نیز کشف شده است البته چون طول عمرش بسیار کوتاه است به آن ذره ی تشدیدی گفته می شود ذره ی تازه کشف شده 1/5 GeV/c²   جرم دارد . البته وجود این ذره توسط دانشمندان آلمانی ، ژاپنی و آمریکایی نیز تأیید شده است . هنوز برای این ذره جای تحقیق وجود دارد.

 حال به بازگو کردن دسته ی دیگر فرمیون ها یعنی لپتون ها می پردازیم . لپتون ها درست همانند کوارک ها  به 6 دسته تقسیم می شوند . به تقسیم بندی زیر توجه کنید .

1- نوترینو الکترون  :  این ذره ی جرمی معادل    GeV/c²  0/000000007 > دارد و بار آن صفر است charge = 0

2- الکترون : این ذره جرمی برابر با 0/00051 GeV/c²   و بار آن منفی یک است charge = -1

 3- نوترینو موئون : این ذره جرمی معادل < 0/0003 GeV/c²  دارد و بارش برار صفر است charge = 0

 4- موئون : این ذره جرمی معادل 0/106 GeV/c²    دارد و بار آن منفی یک است  charge = -1

 5- نوترینو تاو : این ذره جرمی معادل < 0/03 GeV/c²   دارد و بارش الکتریکی آن صفر می باشد   charge = 0

 6- تاو : این ذره جرمی در حدود 1/7771 GeV/c²    دارد و بارش منفی یک است  charge = -1

 این اطلاعات را در جدول زیر می توانید مشاهده کنید

 حال که طبقه بندی فرمیون ها را دریافتیم می توان اتم را با ساختار فرمیونی توصیف کرد ، در هسته ی اتم نوکلئون ها وجود دارند که خود از کوارک ها ساخته شده اند . الکترون ها که نوعی لپتون هستند در گرداگرد اتم در اوربیتال ها در چرخش هستند پس واحد های مولکولی که اتم ها هستند از فرمیون ها تشکیل شده اند .

با این وجود می توان تقسیم بندی دیگری نیز انجام داد که به این صورت است . هر ذره ی سبک از الکترون موزون نامیده می شود و موزون ها خود سه دسته اند که عبارت است از :

1- مو موزون

2- پی موزون

3- کا موزون

اگر ذرات تشکیلی از پروتون سنگین تر باشند در این صورت یک هیپرون داریم که هیپرون ها خود به دسته های زیر تقسیم بندی می شوند .

1- هیپرون لاندا

2- هیپرون کسی

3- هیپرون سیگما

4- هیپرون امگا

در بخش لپتون ها از واژه ای به نام نوترینو استفاده کردیم ، خوب است که بدانیم نوترینو ذره ای بنیادی است که با سرعت نور حرکت می کند گفته می شود که این ذره دارای جرم سکون نیست ، ولی به نظر می آید که جرمی در حدود 14 تا 16 الکترون ولت داشته باشد . اگر این جرم تصدیق شود در رأی ما درباره ی هستی تغییر داده شود . این ذره از واپاشی بتای هسته های اتمی به همراه یک زوج الکترونی و پوزیترونی آزاد می شود .

 قبل از اینکه در زمینه بوزون ها به بحث بپردازیم لازم است که مطالبی در مورد چهار نیروی بنیادی بدانیم ، پس به مطالب زیر توجه کنید

 1- نیرو ی گرانش : این نیرو در میان چهار نیروی دیگر که شرح خواهیم داد ضعیف به نظر می رسد ، همانطور که می دانیم میدان گرانش در تمام اجسام جرم دار مشاهده می شود . براساس یافته های نیوتن نیروی گرانش بین دو جسم برابر با حاصل ضرب جرم آنها بر مجذور فاصله ی آنها است .  این میدان در نجوم کاربرد دارد زیرا این نیرو در فاصله های زیاد کارگر است . برای مشخص کردن ضعیفی آن می توان از دو ذره استفاده کرد اگر نیرو گرانش بین آنها را محاسبه کنیم و با مقدار به دست آمده ی نیرو الکترومغناطیسی در رابطه کولن مقایسه کنیم در می یابیم که این نیرو حدود ده به توان چهل بار از نیرو ی الکترومغناطیسی کوچکتر است . از روی این ناچیزی بعضی از دانشمندان آن را در نظر نمی گیرند 

 2- نیروی الکترو مغناطیسی : وقتی قصد بحث از این نیرو را داریم باید در مورد بارها سخن گوئیم . برای مثال نیروی جاذبه بین دو

بار ناهمنام و ... این ذره توسط ذراتی که عضو بوزون ها هستند در ادامه مقاله آنها را شرح خواهیم داد حمل می شوند و بر آنها ذرات نیرو اعمال می کنند . این نیرو نسبت به گرانش قوی تر است

 3- نیروی پر قدرت کوارک : در ابتدا از رنگ کوارک ها سخن به میان آمد این نیرو به نیروی رنگ نیز معروف است . این نیرو کوارک ها  در پروتون ها و نوترون ها و پروتون ها را در هسته  در کنار هم قرار می دهد

 4- نیروی ضعیف : این نیرو در فاصله های بسیار کم کارگر است . این نیرو در ذره هایی مشاهده می شود که نه حالت دوم و نه حالت سوم بر آنها اثر می کند  . این نیرو کوارکها و لپتون های سنگین به کوارک ها و لپتون های سبکتر وا می پاشاند

 حالا که مقدمه از نیرو های بنیادی به دست آوردم قادریم دسته ی دیگر از ذرات را که بوزون نام دارند  و نیرو را حمل می کنند  شرح دهیم ، در واقع شرح بالا به درک بهتر این مطلب کمک خواهد کرد

 بوزون ها خود بر هفت دسته اند که عبارتند از

1- گراویتون : گفته می شود که این ذره نیروی گرانش را حمل می کند هرچند که تاکنون مشاهده نشده است . این ذره اسپینی برابر با 2 دارد و جرمش صفر است همچنین بار آن نیز صفر است

 2- فوتون : این ذرات نیروی الکترومغناطیسی را حمل می کنند و در واقع در میان بارها به پرواز درآمده و موجب ایجاد این نیرو در میان آنها می شود این نیرو جرم صفر را دارا است بار آن نیز صفر است ، همچنین اسپینی معادل یک دارند . گفتنی است که این ذرات مشاهده شده اند

 3- ذرات   W+ and W-که عامل واپاشی لپتون ها وکوارک های سنگین هستند هر کدام شامل یک ذره باردار و خنثای z  می باشند حمل کننده ی نیروی ضعیف می باشند . گفتنی است که ذرات   W+ and W-  به ترتیب از چپ به راست دارای جرم های GeV/c² 80 وGeV/c² -80  هستند . همچنین ذره ی z  دارای جرم 91GeV/c²  است . بار ذرات  w   به همان ترتیب بالا برابر 1 و 1- است و بار  z  نیز 0 است . اسپین همه ی اینها یک است . این ذرات مشاهده شده اند.

 4- گلوئون : گفته می شود که این ذره حمل کننده ی نیروی رنگ است . البته این ذره به طور مستقیم مشاهده نشده است بلکه به طور غیرمستقیم رؤیت شده است . این ذره اسپینی برابر یک دارد و جرم و بارش صفر هستند

 ذره ی دیگری به نام هگز نیز وجود دارد که هنوز مشاهده نشده است . گفته می شود که اسپین آن صفر است و و بارش نیز صفر است . همچنین جرمی معادل > 78 GeV/c²  دارد گفته می شود این ذره در کنش ها میدانی ایجاد می شود که توسط هگز حمل می شود . هگز یکی از سه حرف اصلی نظریه ی  CPH  است که H  آخر همان واژه ی  Higgs  است.

این اطلاعات در جدول زیر قابل مشاهده است

این خلاصه ای از تقسیم بندی ذرات بنیادی در علم فیزیک بنیادی بود